Những ngày gần đây, thị trường năng lượng toàn cầu bắt đầu phản ứng mạnh trước căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là các sự kiện liên quan đến Iran và những gián đoạn trong hoạt động khai thác cũng như vận chuyển dầu. Đây là khu vực có vai trò cực kỳ quan trọng đối với nguồn cung năng lượng của thế giới, vì một phần lớn sản lượng dầu toàn cầu được khai thác hoặc vận chuyển qua khu vực này. Khi bất kỳ xung đột nào xảy ra tại đây, thị trường dầu gần như luôn phản ứng ngay lập tức, không chỉ vì yếu tố cung cầu thực tế mà còn vì yếu tố kỳ vọng và tâm lý của các nhà giao dịch.
Một trong những điểm then chốt của câu chuyện hiện tại nằm ở rủi ro gián đoạn nguồn cung. Một số quốc gia trong khu vực đã tạm thời dừng hoặc giảm sản lượng khai thác do yếu tố an ninh, trong khi hoạt động vận chuyển dầu qua các tuyến đường chiến lược cũng bị ảnh hưởng. Đặc biệt, eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển dầu quan trọng bậc nhất thế giới – đang trở thành tâm điểm chú ý của thị trường. Khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu được vận chuyển qua tuyến đường này mỗi ngày. Vì vậy, chỉ cần xuất hiện nguy cơ gián đoạn hoặc bị phong tỏa, thị trường năng lượng lập tức phản ứng mạnh vì lo ngại nguồn cung bị thắt chặt.
Trên thực tế, giá dầu thường phản ứng rất nhanh trước các sự kiện địa chính trị. Trong vòng 24 giờ đầu tiên sau khi xuất hiện thông tin về xung đột hoặc rủi ro nguồn cung, thị trường hợp đồng tương lai thường tăng mạnh do các quỹ đầu cơ và các tổ chức tài chính bắt đầu điều chỉnh vị thế phòng hộ. Sau đó, trong khoảng 1 đến 3 ngày tiếp theo, giá dầu giao ngay và các hợp đồng ngắn hạn tiếp tục phản ứng khi các nhà giao dịch bắt đầu định giá lại rủi ro trên thị trường. Nếu căng thẳng kéo dài khoảng một đến hai tuần, tác động sẽ bắt đầu lan sang thị trường vật lý khi các nhà máy lọc dầu và các công ty năng lượng phải điều chỉnh kế hoạch mua hàng, từ đó khiến giá dầu duy trì ở mức cao hơn.
Trong bối cảnh hiện tại, thị trường đang phản ánh một mức “phí rủi ro địa chính trị”. Đây là phần chênh lệch giá được cộng thêm vào giá dầu do nguy cơ gián đoạn nguồn cung, ngay cả khi việc thiếu hụt thực tế chưa xảy ra. Thông thường, mức phí này có thể dao động từ khoảng 5 đến 15 USD mỗi thùng tùy vào mức độ căng thẳng của tình hình. Điều này giải thích vì sao giá dầu thường tăng rất nhanh khi xung đột nổ ra, nhưng cũng có thể giảm khá nhanh khi rủi ro được xoa dịu.
Nếu các căng thẳng hiện tại chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, chẳng hạn khoảng một đến hai tuần, tác động lên giá dầu chủ yếu mang tính tâm lý và logistics. Khi đó, giá dầu có thể tăng thêm khoảng 5 đến 10 USD mỗi thùng trước khi dần hạ nhiệt khi thị trường nhận ra rằng nguồn cung thực tế không bị ảnh hưởng đáng kể. Đây là kịch bản đã từng xảy ra trong nhiều sự kiện địa chính trị trước đây, khi giá dầu tăng mạnh trong ngắn hạn nhưng nhanh chóng ổn định trở lại sau khi các tuyến vận chuyển và sản xuất được đảm bảo.
Tuy nhiên, nếu tình trạng gián đoạn kéo dài trong khoảng một đến hai tháng, thị trường sẽ bắt đầu đối mặt với rủi ro thiếu hụt nguồn cung thực sự. Khi đó, các kho dự trữ dầu thương mại toàn cầu có thể bắt đầu giảm xuống, chi phí vận chuyển tăng lên và phí bảo hiểm cho các tàu chở dầu cũng tăng mạnh. Trong kịch bản này, giá dầu có khả năng tiến gần hoặc vượt mốc 100 USD mỗi thùng, đặc biệt nếu các tuyến vận chuyển quan trọng tiếp tục bị hạn chế.
Kịch bản cực đoan nhất sẽ xảy ra nếu tuyến vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng trong thời gian dài. Vì đây là con đường vận chuyển gần một phần năm lượng dầu của thế giới, bất kỳ sự phong tỏa kéo dài nào cũng có thể khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào tình trạng thiếu hụt lớn. Trong trường hợp đó, giá dầu hoàn toàn có thể tăng lên vùng 120 đến 150 USD mỗi thùng. Tuy nhiên, khả năng này thường được đánh giá là khá thấp vì các cường quốc quân sự và các quốc gia phụ thuộc vào nguồn dầu Trung Đông thường sẽ nhanh chóng can thiệp để đảm bảo tuyến vận chuyển này không bị gián đoạn lâu dài.
Một yếu tố quan trọng khác cần lưu ý là khi tình hình căng thẳng được hạ nhiệt, giá dầu cũng thường phản ứng rất nhanh theo chiều ngược lại. Chỉ cần xuất hiện tín hiệu cho thấy các tuyến vận chuyển được khôi phục hoặc các cơ sở sản xuất quay trở lại hoạt động bình thường, giá dầu có thể giảm ngay lập tức do phần phí rủi ro địa chính trị bị loại bỏ khỏi giá. Tuy nhiên, để thị trường thực sự ổn định trở lại thường cần thêm thời gian. Các tàu chở dầu cần từ một đến ba tuần để quay lại lịch trình vận chuyển bình thường, trong khi các kho dự trữ toàn cầu thường cần khoảng bốn đến tám tuần để trở lại trạng thái cân bằng.
Nhìn chung, thị trường dầu hiện tại đang phản ánh nhiều hơn yếu tố kỳ vọng và rủi ro địa chính trị thay vì sự thiếu hụt nguồn cung thực tế. Nếu căng thẳng được kiểm soát trong vài tuần tới, giá dầu nhiều khả năng sẽ dao động trong vùng cao nhưng chưa tạo ra một chu kỳ tăng mạnh kéo dài. Ngược lại, nếu xung đột lan rộng hoặc các tuyến vận chuyển dầu quan trọng tiếp tục bị gián đoạn, thị trường năng lượng toàn cầu có thể bước vào một giai đoạn biến động mạnh hơn, với mức giá dầu cao hơn đáng kể so với hiện tại. Trong thời gian tới, những yếu tố như tình trạng hoạt động của eo biển Hormuz, mức độ khôi phục sản lượng của các quốc gia Trung Đông, cũng như phản ứng của các nước sản xuất dầu lớn sẽ là những biến số quan trọng quyết định xu hướng tiếp theo của giá dầu trên thị trường quốc tế.
